Nederlandse nucleaire technologie ging naar
Pakistan, Iran en Libië
Pakistan,
Iran en Libië hebben de beschikking gekregen over veel geavanceerdere Nederlandse
ultracentrifuge technologie dan tot nu toe werd aangenomen.
Dit
blijkt uit een artikel in het jongste nummer van de specialistische nieuws service
Nuclear Fuel. Door Nuclear Fuel verkregen informatie wijst er op dat, naast de
al eerder veronderstelde diefstal uit Nederland door de Pakistaanse atoomspion
Abdul Qadeer Khan van de technologie van drie ultracentrifuges [1] (CNOR, SNOR
en G-2), ook know-how van het nieuwere 4-M ultracentrifuge programma van UCN [2]
in Pakistan terecht gekomen is. Volgens experts in het blad lijken delen van de
zogenaamde P-1 centrifuge sterk op het ontwerp van de 4-M centrifuge. De P-1 is
een door Pakistan gebouwde centrifuge die is doorverkocht aan in ieder geval Libië
en Iran.
Een geheim Nederlands rapport, dat
mede ten grondslag ligt aan het in maart 1980 verschenen openbare ambtelijke rapport
over de zaak Khan, meldde al in juli 1979 dat Khan op delen van de 4-M technologie
de hand had weten te leggen. VPRO's radioprogramma Argos, dat een kopie van dat
rapport heeft, meldt dat deze vrijdag. De openbare rapportage aan de Tweede Kamer
rept echter met geen woord over de 4-M en is bovendien meer dan terughoudend in
het benoemen van wat Khan wel aan kennis en kunde vanuit Nederland naar Pakistan
zou kunnen hebben meegenomen.
Desalniettemin
schreef minister Bot van Buitenlandse Zaken vorig jaar aan de Kamer, naar aanleiding
van de nieuw aan het licht gekomen feiten over Khan's nucleaire netwerk en de
in Libië en en Iran aangetroffen Urenco technologie: "Aan dit rapport
valt voor wat betreft de zgn. "Khan-affaire" en Urenco ook nu, 24 jaar
later, niets toe te voegen." Bot schrijft daarbij: "Wel versterkt de
vondst in Iran en Libië van centrifuges van het oude Urenco-ontwerp het in
het rapport uitgesproken ernstige vermoeden dat A.Q. Khan de blauwdrukken hiervan
heeft ontvreemd."
Met de nieuwe informatie
uit Nuclear Fuel heeft Bot de Kamer heel wat uit te leggen, vindt de Campagne
tegen Wapenhandel. Zo moet duidelijk worden welke kennis de regering heeft over
Pakistan's toegang tot de veel nieuwere 4-M technologie. Heeft Khan zelf toegang
hiertoe gehad tijdens zijn verblijf in Nederland of heeft deze technologie mogelijk
ook na Khan's vertrek in 1975 weg kunnen lekken door hulp van derden? Ook moet
duidelijk worden waarom deze informatie nooit is toegevoegd aan het openbare rapport
over Khan.
Opmerkelijk is het genoemde verband
tussen de 4-M en de P-1 centrifuge ook omdat de meeste publicaties tot dusver
de P-1 een variant noemen van oudere Europese modellen, te weten de G-1 en de
G-2. Zelfs het VN-atoomagentschap IAEA schreef in februari vorig jaar in haar
rapportage over het Libische nucleaire programma dat "het ontwerp van de
[Libische] L-1 centrifuge een oud ontwerp is van Europese oorsprong, ook wel genoemd
G-1, of P-1." Dit blijkt onjuist te zijn. De G-1 centrifuge is een ouder
en simpeler, van oorsprong Duits type ultracentrifuge. Nuclear Fuel citeert echter
een hooggeplaatste official van de IAEA, die bij het onderzoek naar zowel Libië
als Iran was betrokken, die zegt dat "er geen verband is met G-1 in de centrifuge
programma's van zowel Iran als Libië". Volgens hem zijn de 'vingerafdrukken'
Nederlands en niet Duits. Uit het onderzoek van Nuclear Fuel blijkt dat delen
van de P-1 kenmerkende overeenkomsten vertonen met de 4-M ultracentrifuge, bijvoorbeeld
voor wat betreft het aantal van vier 'rotor-tube' segmenten.
Deze
nieuwe gegevens werpen bijzonder nieuw licht op de al drie decennia slepende nucleaire
spionage affaire, waarin Nederland een bedenkelijke rol speelt. Door laksheid
en mogelijk zelfs opzet hebben Khan en consorten jarenlang ruim baan gekregen.
Tweede kerstdag jl. meldde de New York Times dat de CIA Nederland tot twee maal
toe, eind jaren zeventig en in de jaren tachtig, er van had weten te weerhouden
Khan te arresteren, om zo beter zicht te houden op Pakistan's nucleaire programma.
Langer
bekend was dat Nederland, ondanks duidelijke aanwijzingen in de richting van spionage,
verzuimd had in te grijpen toen Khan nog in Nederland werkte, dat wil zeggen,
tot zijn vertrek eind 1975. Nadien heeft hij Nederland nog diverse keren bezocht.
In elk geval eenmaal gebeurde dit met goedkeuring van toenmalig BVD-chef Docters
van Leeuwen, onthulde radioprogramma Argos in oktober vorig jaar.
Khan
is nooit berecht voor de diefstal van nucleaire technologie tijdens zijn werk
bij UCN en FDO-Stork (destijds een van de belangrijkste ultracentrifuge toeleveranciers
in Nederland). Wel kwam midden jaren tachtig een zaak tegen Khan voor de rechter
op basis van brieven van hem aan een oud-collega, waarin Khan om gedetailleerde
informatie van enkele ultracentrifuge onderdelen vraagt. Na een aanvankelijke
veroordeling bij verstek tot vier jaar cel, werd Khan in 1985 in hoger beroep
wegens een vormfout vrijgesproken.
"De
onderste steen moet nu eindelijk boven komen in dit enorme nucleaire proliferatieschandaal,
waarin telkens weer nieuwe gegevens verschijnen over de dubieuze rol die Nederland
daarin speelt", zegt Frank Slijper van de Campagne tegen Wapenhandel. Het
Nederlandse beleid in de zaak Khan is sinds midden jaren zeventig steeds gericht
geweest op het beperken van gezichtsverlies. Dertig jaar na Khan's vertrek uit
Nederland is nog steeds maar weinig bekend over de aard en omvang van de verspreiding
van kernwapentechnologie. Wel is duidelijk dat die voor een aanzienlijk deel Nederlandse
vingerafdrukken bezit en dat de handel erin tot zeer recent ook via Nederland
plaatsvond [3]. Het is daarom de hoogste tijd voor volledige openheid van zaken
over het werk van A.Q. Khan en zijn handlangers.
[1]
Ultracentrifuges verrijken uranium, dat gebruikt kan worden als brandstof voor
kerncentrales, maar ook voor de productie van kernbommen.
[2]
Zie het artikel Iran, Libya centrifuge probes point to extensive know-how theft
in Nuclear Fuel. UCN was voorheen de naam van Nederlandse tak van het Brits-Duits-Nederlandse
Urenco. Thans heet het bedrijf Enrichment Technology Nederland BV, of ET NL.
[3]
Aanstaande maandag staat Henk S., naar verluidt één van de belangrijkste
contacten van Khan in Europa, in Alkmaar voor de rechter.
